Sözlük / Menşe Kümülasyonu
Menşe Kümülasyonu nedir?
Menşe kümülasyonu, aralarında serbest ticaret anlaşması bulunan ve aynı menşe kurallarını uygulayan ülkelerin, birbiri menşeli girdileri nihai ürünün tercihli menşeini kaybettirmeden üretimde kullanabilmesine imkân veren sistemdir.
Türkiye’nin dahil olduğu ana çerçeve, Pan Avrupa Akdeniz Tercihli Menşe Kurallarına Dair Bölgesel Konvansiyon’dur; Konvansiyon 15 Haziran 2011’de imzaya açılmış ve Türkiye bakımından 1 Şubat 2014’te yürürlüğe girmiştir. Kümülasyon iki temel biçimde işler: iki ülke arasında ikili kümülasyon, ortak kural uygulayan çok sayıda ülke arasında çapraz kümülasyon.
İkili kümülasyon (bilateral cumulation) modelin en basit hâlidir ve yalnız iki taraf arasında çalışır: aralarında serbest ticaret anlaşması bulunan iki ülke, birbiri menşeli girdileri kendi üretiminde kullanabilir ve ortaya çıkan ürün karşı tarafa ihracatta tercihli ticarete konu olur. Çapraz kümülasyon (diagonal cumulation) ise ikiden fazla ülkeyi kapsar — Pan Avrupa Akdeniz sisteminde olduğu gibi birbirine benzer anlaşmalarla bağlı ülkelerden herhangi biri menşeli girdinin nihai ürünün imalatında kullanılmasına izin verilir.
Çapraz kümülasyonun üç şartı birlikte aranır. Çıkış, varış ve menşe kazanımına katılan tüm ülkeler arasında güncellenmiş serbest ticaret anlaşmalarının yürürlükte olması gerekir; bu ülkelerin aynı menşe kuralları setini uyguluyor olması gerekir; ve durumun Konvansiyon Ortak Komitesi ile ilgili iç onay süreçleri üzerinden resmen bildirilmiş olması gerekir. Üçü sağlanmadan iki ülke aynı konvansiyona taraf olsa bile aralarında çapraz kümülasyon kurulmaz.
Hangi ülke çiftinin fiilen kümülasyon yapabildiği, Ticaret Bakanlığı’nın yayımladığı çapraz kümülasyon matrisinden okunur. Bakanlığın 31 Aralık 2025 tarihli duyurusuyla paylaşılan güncel tablo, ülkeleri uyguladıkları menşe kuralları versiyonuna göre gruplar ve 1 Ocak 2026 itibarıyla geçerlidir; eski ve revize kuralların birlikte uygulandığı geçiş dönemi 31 Aralık 2025’te sona ermiştir. Matris güncellendiği için bir sevkiyat planlanırken o günün tablosuna bakılması gerekir.
Ne Zaman Karşınıza Çıkar
Kümülasyon, ihracatçının kendi ürününü ithal girdiyle ürettiği her sevkiyatta gündeme gelir. Nihai ürün tek başına menşe kuralını sağlayamıyorsa — yani kullanılan ithal girdinin oranı ya da işlem derecesi yetmiyorsa — o girdinin kümülasyona dahil bir ülke menşeli olması sonucu değiştirebilir ve ürün tercihli menşe kazanabilir. Bu değerlendirme yükleme öncesinde yapılır; belge düzenlendikten sonra menşe iddiasını değiştirmek yeni bir belge süreci demektir.
İddia kağıda EUR.1 dolaşım belgesi veya menşe beyanı üzerinden döker. Belgeyi ihracatçının beyanına dayanarak idare vizeler, fakat asıl sınav varış ülkesinde olur: alıcının gümrüğü tercihli tarifeyi uygularken menşe iddiasını sorgulayabilir ve sonradan kontrol talebi Türkiye’ye döner. Kümülasyona dayanan menşe kazanımında ithal girdinin menşe ispatının ihracatçı dosyasında saklanması bu yüzden önemlidir. Sevkiyat tarafındaki belge kurgusu İhracat Gümrükleme hizmetimizde anlatılıyor.
Sınırları
- Kümülasyon, menşe kuralını ortadan kaldırmaz. Girdinin kümülasyona dahil bir ülke menşeli olması tek başına yetmez; nihai ürünün o ülkede yeterli işçilik ve işlemden geçmiş olması aranır ve asgari işlemler olarak sayılan basit paketleme, etiketleme, ayırma gibi işlemler menşe kazandırmaz.
- Kümülasyon bir belge değildir, bir kuraldır. Ayrıca düzenlenen bir "kümülasyon belgesi" yoktur; sonuç, düzenlenen EUR.1 ya da menşe beyanının içine gömülür.
- Kümülasyonun A.TR dolaşım belgesi ile ilgisi yoktur. A.TR eşyanın Avrupa Birliği ile Türkiye arasında serbest dolaşımda olduğunu gösterir, menşeini göstermez; menşe kümülasyonu tercihli menşe iddiası taşıyan belgelerin alanıdır.
Sık Karıştırılanlar
| Karşılaştırma | Fark |
|---|---|
| Menşe Kümülasyonu vs İkili Kümülasyon | İkili kümülasyon yalnız iki ülke arasında ve o iki ülke menşeli girdiler için işler. Çapraz kümülasyon ise aynı menşe kurallarına bağlı ülkeler grubunun tamamını kapsar; bir üçüncü taraf ülkenin menşeli girdisi de hesaba katılabilir. |
| Menşe Kümülasyonu vs Menşe Şahadetnamesi | Menşe şahadetnamesi eşyanın hangi ülke menşeli olduğunu belgeleyen bir evraktır. Menşe kümülasyonu ise o menşein nasıl kazanıldığını belirleyen kuraldır — biri sonucu yazar, diğeri sonucun nasıl doğduğunu tayin eder. |
| Menşe Kümülasyonu vs Batı Balkan Menşe Kümülasyonu (BBMK) | BBMK, Türkiye ile Avrupa Birliği’nin yanı sıra Arnavutluk, Bosna-Hersek, Kuzey Makedonya, Karadağ ve Sırbistan’ı kapsayan kümülasyon alanıdır. Bölgesel Konvansiyon’un yürürlüğe girmesiyle bu alan Pan Avrupa Akdeniz sisteminin bir parçası hâline gelmiştir. |
Sık Sorulan Sorular
Menşe kümülasyonu nedir?+
Aralarında serbest ticaret anlaşması bulunan ve aynı menşe kurallarını uygulayan ülkelerin, birbiri menşeli girdileri üretimde kullanmasına ve nihai ürünün tercihli menşeini korumasına imkân veren sistemdir. Amacı, tedarik zinciri birden çok ülkeye yayıldığında tercihli tarife hakkının kaybolmasını önlemektir.
Çapraz menşe kümülasyonu nedir?+
İkiden fazla ülkenin aynı menşe kurallarına bağlı olduğu durumda, bu ülkelerden herhangi biri menşeli girdinin nihai ürünün imalatında kullanılabilmesidir. İkili kümülasyondan farkı, girdinin yalnız karşı taraftan değil kümülasyon alanının tamamından gelebilmesidir.
Pan Avrupa Akdeniz menşe kümülasyonu hangi ülkeleri kapsar?+
Sistem Türkiye, Avrupa Birliği üyeleri, EFTA ülkeleri (İsviçre, Lihtenştayn, İzlanda, Norveç), Faroe Adaları ile Cezayir, Fas, Filistin, İsrail, Lübnan, Mısır, Tunus ve Ürdün’ü kapsar. Bir ülkenin sisteme dahil olması, her ülke çiftiyle çapraz kümülasyon yapılabildiği anlamına gelmez; fiilen mümkün olan kombinasyonlar Ticaret Bakanlığı’nın yayımladığı matriste görülür.
Batı Balkan menşe kümülasyonu hangi ülkeleri kapsar?+
Türkiye, Avrupa Birliği, Arnavutluk, Bosna-Hersek, Kuzey Makedonya, Karadağ ve Sırbistan. Bölgesel Konvansiyon sonrasında bu alan Pan Avrupa Akdeniz sisteminin içinde değerlendirilir ve aynı kural setine tabidir.
Bu Terim Hangi İşimizde Geçiyor
Menşe Kümülasyonu, ihracat gümrükleme hizmetimiz kapsamında takip ettiğimiz belgelerden biridir.
İhracat Gümrüklemeİhracat beyannamesi, dolaşım belgeleri ve liman işlemleri.Bu sayfa Gümrük Müşaviri Reşide Kapukçu (Karne No: M/07/0008) tarafından incelenmiştir.
Kaynak
T.C. Ticaret Bakanlığı — Pan Avrupa-Akdeniz Tercihli Menşe Kuralları Kapsamında Çapraz Kümülasyon İmkânları — Bakanlığın 31 Aralık 2025 tarihli duyurusuyla paylaşılan çapraz kümülasyon matrisi 1 Ocak 2026 itibarıyla geçerlidir ve dönemsel olarak güncellenir.